Contenido
Sbabiyal Swol Smak’il
Jun Yaloji’bal Nameyix Te Ich’el Ta Muk’ Yu’un Winik Ants..................................41
1.1 Sjunal Xajchibal Yalel Te Bitik Chikan
Ta Alel Yu’un Te Iche’l La Muk’ Winik Ants Ta México........................................41
1.2 Te Cholbil Ach’utesbil Sjunal Mantalil Ta Swenta
Te Ich’el Ta Muk’ Winik Ants Ta 10 Yu’un Junio Ya’wilal 2011....................................44
1.3 Te Bitik Tulan Ta Yach’il Biilantikbilta Capítulo 1,
Ta Sbabiyal Sbiil, Ta Constitución Política Mexicana.......................................51
1.4 Te Sbabiyal Sjunal Muk’ul Mantalil Te Namey Sok
Ta Patilix Te Ach’utesbil Ta Stojol Te Ich’el Ta Muk’ Winik Ants..............................54
1.5 Jtebuk Yalojibal Te Sistema Interamericano
Yu’un Te Ich’el Ta Muk’ Winik Ants.......................................................................56
Yalel wokol........................................................................................19
Sna’ojibal............................................................................................21
Presentación.......................................................................................23
Yaloji’bal...........................................................................................27
Xajchibal.............................................................................................37
Jwol Smajk’al Jun Xchebal
Ya’yejal Te Sbabiyal Xcholojibal Ts’ibabil Mantalil Ta Sba Kajal Ta
Constitución Política de los EstadosUnidos Mexicanos...........................................63
2.1 Bitik Yich’oj Te Sbabiyal Xcholojibal Ts’ibabil Mantalil Ta Sba
Kajal Ta Constitución Política de los Estados Unidos Mexicanos...............63
2.2 Bin Ya Sk’an Ya Yal Te Ich’el Ta Muk’ Winik Ants...............................................63
2.2.1 Bit’il xadbil te ich’el taa muk’ wini ants
ta bintik yakatalel ta beel......................................................................................66
2.2.1.1 Ich’el ta muk’ winik ants ta sbabiy kajal...................................................67
2.2.1.2 Ich’el ta muk’ winik ants ta xchebal kajal...............................................68
2.2.1.3 Ich’el ta muk’ winik ants ta yoxkajal..................................................70
2.3 Te Bantik Ta Xk’ot Ta Ak’el Te Ich’el Ta Muk’ Winik Ants Ta México..................72
2.4 Te Mach’atik Tulanik Ya’telik Ta Ich’el Ta Muk’ Winik Ants..............................73
2.4.1 Bin ya sk’an ya yal te winik ants ay xkuxlejal.............................................74
2.4.2 Te bin ya sk’an ya yal te persona jurídica...................................................75
2.4.3 Bin ya sk’an ya yal te winik ants mayuk xch’ulel......................................81
2.5 Bin Ya Sk’an Ya Yal Te Xk’uxul Y’otan Winik Ants.........................................................85
2.6 Te Yuts’ilal Te Muk’ul Sjunal Mantalil Te Ich’el Ta Mik’ Winik Ants.......................96
2.7 Na’beyel Stojol Te Sjunal Mantalil Yu’un
Te Ich’el Ta Muk Winik Ants................................................................................................98
2.8 Te Bin Ya Sk’an Ya Yal Te Tratado Internacional..........................................................101
2.8.1 Te chajpambil k’opetik ta kol spamal balumilal te spaso te
Estado mexicano te sk’ambil yu’unik te ich’el ta muk’ winik ants............102
2.9 Sk’ab Sjunal Muk’ul Mantal....................................................................................117
2.10 Sk’ajk’alil Yu’un Skanantayel Te Ich’el Ta Muk’ Ants Ta Winik......................125
2.10.1 Choljibal k’op yu’un sk’ajk’alil......................................................................128
2.10.2 Ich’el ta muk’ sok sk’ajk’alil, yantesel.......................................................130
2.10.3 U’unbil pasel sok spasel ust’inel...............................................................132
2.10.4 Sk’ajk’alil ich’el tsail ta xcholjibal mantal 14 sjun muk’ mantal.........133
2.10.4.1 Irretroactividad yu’un mantalil........................................................135
2.10.4.2 Neel snowenal sok chapanil tribunal............................................137
2.10.4.3 Yaloji’bal ta slekilal bint’il ya sk’an pasel .....................................139
2.10.4.3.1 A Wokoluk yu’un ants-winik ta
swenta meltsanel jurisial............................................................141
2.10.4.3.2 Wokoluk yu’un winik ants
te mach’a yich’o ta swenta jurisial..........................................143
2.10.4.3.3 Ich’el ta muk’ yu’un ants winiketik te ba
ya yich’ beel bentael te mantalile...........................................146
2.10.4.4 Lok’esbil mantaliletik ta sjajchibal Ta swenta
te binti k’oem ta chajpanel yu’un te mulile.................................148
2.10.5 alan ilbil bik’tal mantaliletik ta swaklajunebal
xcholjibal mantal 16 yu’un muk’ul mantalil...........................................149
2.10.5.1 Ts’ibubil mantalil..................................................................................152
2.10.5.2 Jchajpanwane te ja’ ya xju’ yu’un spasele....................................153
2.10.5.3 Scholbel smelol...................................................................................154
2.10.5.4 Smuk’ultesel o’tanil............................................................................155
2.10.6 Bik’tal mantaliletik te ilbilik ta xcholjibal
mantal 17 yu’un muk’ul mantalil...............................................................157
2.10.6.1 Skoltael snopel te lekil stojil mantalile..........................................158
2.10.6.2 Ya’telinel te lekil chajpanel ta sk’alelal te banti
jich ya yak’ ta na’el te muk’ul mantaliletike.................................161
2.10.6.3 Nopol chajpanel, lekilal, ts’akal sok stojil.....................................163
2.10.6.4 Skomel yu’un ch’ayel jurisialel.........................................................165
2.10.6.5 Yak’el ilel yu’un xchajbajibal
yu’un chapanel k’alk’al k’op...........................................................168
2.10.6.6 At’el smelelil, k’un sok ta oranax....................................................169
2.10.6.7 Pasel yu’un snael k’inal......................................................................170
2.10.6.8 Snael k’inal sleel stukelal sok restaurativa..................................172
2.10.6.8.1 Choljibal ta meltsanel alternativa.........................................175
2.10.6.8.2 Choljibal sk’oplal yu’un meltsanel restaurativa................175
2.10.6.8.3 sk’abilal jelulanel ta xchajbajibal ta k’ak’al k’opetik.........176
2.10.6.8.3.1 Choljibal sk’oplal ta yoliltayel.......................................177
2.10.6.8.3.2 Choljibal sk’oplal ta xchajbanelal...............................177
2.10.6.8.3.3 Choljibal sk’oplal ta snael k’inal..................................178
2.10.6.8.3.4 Choljibal sk’oplal te tsoblej restaurativa..................178
2.10.7 Sk’ajk’alil yu’un sleel smul spukel sk’oplal.
Te ay ta xcholjibal mantal 20, apartado B, yu’un ta
Sjunal muk’ mantal Política yu’un Estados Unidos Mexicanos.........179
2.10.8 Te bit’il lek ya yich’ ilel te j-uts’inele Ta jchajp
k’op ta xcholjibal mantal 20 k’ejel ta C, ta Muk’ul jun
ta swenta schajpanel k’opetik ta spamal México................................194
2.11 Ma Stak’ Make Sbe Sok Makel Te
Yich’obil Ta Muk’ Te Ants Ta Winik.....................................................................210
2.11.1 Smakel te yich’el muk’ ants ta winik sok spasel.....................................211
2.11.2 Yilel sbeel ta skanantael te binti sk’anto
sok yalobil te jtebnax smakel jich ya yal.................................................214
Yoxebal Chajbal Chajp
SnopelXchebalXch’ojibal Ts’ib Yu’un Scholjibal
Mantal Ta Política Yu’un EstadosUnidos Mexicanos.................................................223
3.1 Sbaal Xchebal Xch’aojibal Ts’ib Ta Sbabial Xcholjibal
Mantal Yu’un Ta Sjunal Muk’ Mantal Política Yu’un
Estados Unidos Mexicanos..................................................................................223
3.2 Choljibal Sk’oplal Sk’oel Jich Ot’anil...................................................................224
3.3 Stael Ta Alel Te Skoltael Kirsiano........................................................................232
3.4 Ilel Ta Xch’unel Makal Ex Oficio............................................................................242
3.5 K’opetik Yu’un Ta Yilel Te Bit’il Lek Ya Yich’ Pasel
Te At’eliletike Te Jich Ya Yal Ta Ex Officio Yu’un Jlumatik.................................253
3.6 Sk’oplal Te Bit’il Ya Yich’ Ilel Te Sjunal
Ex Officcio Ta Jlumaltik México..........................................................................264
3.6.1 Sk’oplal yu’un te Suprema Corte de Justicia de la
Nación Caso Radilla Pacheco vs. Estados Unidos Mexicanos..............264
3.7 Spasemal At’eliletik Constitucional Ta México...............................................270
3.7.1 Yilel te ch’unjibal k’opetik Tsobtilabile......................................................271
3.7.2 Yilel te bit’il ya xjelon sk’oplal te ch’unjibal k’opetik..................................274
3.8 Yilel Ta Stojil Te Jun Ex Officio Ta Stojol
Te Stojil Ich’el Ta Muk’ Ta Tajolil...........................................................................276
XchanebalXajt’alilAt’elil
St’unel Te Baluk Ts’ibubil Ta Yoxebal
Xjat’alilTa Sneela Artículo Le’ Ta SjunaCh’unjibalK’op Te
Ja’ SbiilConstitución Política de los EstadosUnidos Mexicanos................................279
4.1 Sk’opetik Te Ay Ta Yox-Xajt’al Junetik Ta Skoplal
Sneelal Artículo Te Sjunal Ch’unjibal K’opetike
Ta Constitución Política de los Estados Unidos Mexicanos........................279
4.2 Tuuneletik Te Ayik Ta Stojolik Te Bit’il Ya Yilik,
Skanantayelik, Chajp’anel Sok Ta Yak’el Ilel Te Ich’el
Ta Muk’ Yu’un Te Talelil Kuxlejalil........................................................................280
4.2.1 Yat’el te At’el tuuneletik yu’un ta yilel te bit’il
ya yich’ ich’el ta muk’ te tojil ich’el ta muk’ ta tojolile..........................281
4.2.2 Yat’el Te At’el Tuuneletik Yu’un Yich’el Ta
Muk’ Te Stojil Ich’el Ta Muk’ Ta Tojolil......................................................284
4.2.3 Yat’el tuuneletik te bit’il ya yich’ kanantayel
te tojil ich’el ta muk’ yu’un te jlumaltik...................................................286
4.2.4 At’elil te ay ta stojol te tuuneletik yu’un
te bit’il ay te ich’el ta muk’ ta tojolil...........................................................289
4.3 Sk’oplal Beluk Yak Pastilayel, Nailetik, Junax Ya Kak’batik
Sok Pajal Ya Xbenotik, Ta Stojol Te Bit’il Ya Xchajp’anbatik.......................295
4.3.1 k’op ayejetik yu’un te kuxlejaltik ta jpisiltik.............................................298
4.3.2 k’op ayejetik yu’un te bit’il ya jchapbatike.............................................298
4.3.3 xjajch’ibal junax ya kak’batik.....................................................................301
4.3.4 Yayejibal de bit’il ay sk’oplal te k’ulejilale...............................................304
4.4 Yat’el Te Lumetik Yu’un Ta Yilel, Skanatayel,
St’unel Sok Yak’el Utsilal Ta Stojol Te Mach’a Ya
Sta Uts’inel Yu’un Te Stalel Xkuxlejale..............................................................310
4.4.1 Yilel ta smakel te bit’il ay uts’inel
Ta tojolil yu’un te talel kuxlejalile................................................................310
4.4.2 At’elil ta spasel yu’un ta st’unel te uts’inel
Ya xk’ot ta pasel ta jtojoltike........................................................................312
4.4.3 yilel ta yak’el tojel mulil yu’un te uts’inel
k’ot ta pasel yu’un te ich’el ta muk’ ta tojolile.........................................315
4.4.4 At’elil ta spasel yu’un ta stojel te bit’il
la yich’ pasel te mulil yu’un te uts’inel ta tojolile...................................316
Sjuebal Xajt’alil Ayej
Yabel Snopjibal Te Beluk Nakatik Ta Xchanebal Sok Ta Sjuebal
Ta Banti Sneelal Artículo Le’ Ta Banti Ch’unjibal K’op Ta
Constitución Política de los Estados Unidos Mexicanos.....................................321
5.1 Yayejibal Te Beluk Nakatik Xchanelba K’opetik Ta Banti
Sneelal Artículo Te Jich Nakal Ta Constitución Política
de los Estados Unidos Mexicanos.......................................................................321
5.1.1 Ma stak’ ta pasel te milel ta at’el te jlumaltike.........................................323
5.2 Yayejibal Te Sjoebal Xajt’alil Ayej Ta Banti Sneelal Artículo
Le’ Ta Banti Ch’unjibal K’opyu’un Te Estados Unidos Mexicanos..............327
5.2.1 Makel ta spasel te labanel ta tojolile...................................................327
5.2.1.1 Yak’el snopjibal te ya stak’ ilel OC-24/17 yu’un te
bit’il ay talelil ta swenta te me winik mok antse,
sok te manchuk ayuk te labanel ilayel te mach’a
ya xnujbinik te pajal stalelike.......................................................335
5.2.2 ch’unjibal k’op yu’un te pajaluk te ich’el ta muk’ ta tojolie.................339
Referencias......................................................................................................343